Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών

Η Δυτική Τέχνη στην Κρήτη

Η Δυτική Τέχνη στην Κρήτη

Αντικείμενο του προγράμματος είναι η μελέτη της τέχνης στην Κρήτη κατά την εποχή της βενετικής κυριαρχίας (13ος-17ος  αιώνας). 

Αντικείμενο του προγράμματος είναι η μελέτη της τέχνης στην Κρήτη κατά την εποχή της βενετικής κυριαρχίας (13ος-17ος  αιώνας). Προγραμματική αφετηρία ήταν η διερεύνησή της σε συσχετισμό με τη δυτικοευρωπαϊκή, κυρίως βενετική, τέχνη μέσα στο νέο περιβάλλον που δημιούργησε η ένταξη του νησιού στο θαλάσσιο κράτος της Βενετίας. Μελετήθηκαν αφενός μαρτυρίες φιλολογικών και αρχειακών πηγών και αφετέρου τέχνεργα: εικονογραφημένα χειρόγραφα, εικόνες, έργα γλυπτικής και αρχιτεκτονικής. Συγκεκριμένα: 

Ι. Συγκροτήθηκε βάση δεδομένων βιβλιογραφίας για τη βενετική Κρήτη . Η βάση εντάχθηκε στο πρόγραμμα Ψηφιακή Κρήτη.

ΙΙ. Συγκεντρώθηκαν φωτογραφικά πανομοιότυπα σε αναλογική ή ψηφιακή μορφή χειρογράφων που δημιουργήθηκαν στην Κρήτη κατά την περίοδο ενδιαφέροντος και είχαν εικονογράφηση ή  περιελάμβαναν έργα με θέμα την Κρήτη.

ΙΙΙ. Συγκροτήθηκε βάση δεδομένων με μαρτυρίες σχετικά με την παρουσία δυτικών καλλιτεχνών στην Κρήτη και σχετικά με την ύπαρξη σε ναούς και σε νοικοκυριά της Κρήτης έργων δυτικής τέχνης και εισηγμένων αντικειμένων οικιακού εξοπλισμού. [Η βάση εντάχθηκε στο πρόγραμμα Ψηφιακή Κρήτη.

ΙV. Δρομολογήθηκε συνεργασία με τις καθ’ ύλην αρμόδιες  Εφορείες Αρχαιοτήτων της Κρήτης και οργανώθηκε από κοινού συστηματική καταγραφή και μελέτη της λιθοτεχνίας και γλυπτικής της Κρήτης κατά την περίοδο ενδιαφέροντος. Η γλυπτική ήταν πρόσφορο αντικείμενο μελέτης για να εξυπηρετήσει τους στόχους του προγράμματος: υπήρχε μεγάλος όγκος υλικού που δεν είχε μέχρι τότε μελετηθεί συστηματικά. Επιπλέον επρόκειτο για έργα που είχαν κατά κανόνα κατασκευαστεί στο νησί. Στην πλειονότητά τους συνδέονταν με την αρχιτεκτονική, η οποία εμπνεόταν από βενετικά πρότυπα ή εφάρμοζε εισηγμένα σχέδια. Η γλυπτική προσέφερε επομένως την ευκαιρία να προσεγγιστεί και η αρχιτεκτονική.  Από τη δραστηριότητα αυτή προέκυψαν τα ακόλουθα έργα:

 

  •  Συγκροτήθηκαν δύο βάσεις δεδομένων: α/ με έργα γλυπτικής που φυλάσσονται σε μουσεία και συλλογές και β/ με έργα γλυπτικής που βρίσκονται στην αρχική τους θέση ή ενσωματωμένα σε νεότερα κτίρια σε δεύτερη χρήση. Το υλικό αυτό είναι ανοιχτό και χρησιμοποιείται από ερευνητές, επισκέπτες του ΙΜΣ. Μέρος του είναι προσβάσιμο στο διαδίκτυο, ενταγμένο στο πρόγραμμα Ψηφιακή Κρήτη.
  • Το 2002 οργανώθηκε σε συνεργασία την τότε 13η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Κρήτης συμπόσιο στο ΙΜΣ με θέμα «Η γλυπτική στη Λατινοκρατούμενη Ανατολή, 13ος-17ος αιώνας». 
  • Εκδόθηκε ο συλλογικός τόμος Γλυπτική και Λιθοξοϊκή στη λατινική Ανατολή, Επιμέλεια: Όλγα Γκράτζιου, Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2007.
  • Ετοιμάζεται η έκδοση του συλλογικού τόμου Η γλυπτική στην Κρήτη κατά τη Βενετική περίοδο. Επιμέλεια: Μαρία Βακονδίου – Όλγα Γκράτζιου. Το βιβλίο περιλαμβάνει συστηματικό κατάλογο της γλυπτικής που απόκειται σε μουσεία και αρχαιολογικές συλλογές της Κρήτης συνοδευόμενο από μελέτες που διαφωτίζουν από ποικίλες πλευρές το υλικό αυτό.

V. Μελετήθηκαν όψεις της αρχιτεκτονικής: κατασκευαστικές τεχνικές, κελύφη ειδικών χρήσεων, σημασίες των μορφολογικών επιλογών. 

Γενικότερα, η στροφή της έρευνας προς τα υλικά κατάλοιπα που σώζονται στο νησί από τη βενετική περίοδο έδωσε την ευκαιρία να συζητηθούν πολλά ζητήματα σχετικά με τις καλλιτεχνικές και τις πολιτισμικές επιπτώσεις της βενετικής κυριαρχίας στην Κρήτη. Το ερευνητικό αυτό πεδίο υπήρξε πρόσφορο για την εκπαίδευση νέου επιστημονικού δυναμικού. Το Πρόγραμμα υποδέχτηκε προπτυχιακούς φοιτητές για την πρακτική τους άσκηση και είχε ως συνεργάτες μεταπτυχιακούς φοιτητές του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης. Στα πλαίσια των ερευνητικών στόχων του και με τη στήριξη των υποδομών του: 

  • Εκπονήθηκαν τρεις διπλωματικές εργασίες στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης
    • Μαριάννα Κατηφόρη, Χαρτογραφική Μελέτη του Μεραμπέλλου στα χρόνια της Βενετοκρατίας. Τα μοναστήρια στη χρήση και οργάνωση του χώρου. Εφαρμογή στα Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών, Κρήτη 2005.
    • Νίκος Τσιβίκης, Ο ναός της Αγίας Άννας στην Ελεύθερνα Μυλοποτάμου, Ρέθυμνο 2008. 
    • Ευάγγελος Χαριτόπουλος, Η ενδοχώρα νότια του Ρεθύμνου κατά τον Ύστερο Μεσαίωνα : μελέτη και αξιολόγηση των αρχαιολογικών δεδομένων με εφαρμογή γεωγραφικών συστημάτων πληροφοριών (GIS), Ρέθυμνο 2009.
  • Εκπονήθηκαν δύο διδακτορικές διατριβές στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης
    • Σοφία Κατόπη, Η βενετική Λότζια του Χάνδακα: η ιστορία του μνημείου από την ανέγερσή του έως σήμερα, Ρέθυμνο 2016.
    • Μαρία Βακονδίου, Λιθοξόοι και γλύπτες στη Βενετική Κρήτη, Ρέθυμνο 2017


Επιστημονικός υπεύθυνος
Όλγα Γκράτζιου (Ομότιμη καθηγήτρια, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης, και επίτιμο μέλος του ΙΜΣ/ΙΤΕ)

Ερευνητική ομάδα
Πετρούλα Βαρθαλίτου (Μεταπτυχιακή φοιτήτρια, ΠΜΣ στις Βυζαντινές Σπουδές, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης)
Νίκος Τσιβίκης (Μεταπτυχιακός φοιτητής, ΠΜΣ στις Βυζαντινές Σπουδές, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης)
Γιάννης Φαντάκης (Μεταπτυχιακός φοιτητής, ΠΜΣ στις Βυζαντινές Σπουδές, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης)
Όλγα Μαγουλά (Μεταπτυχιακή φοιτήτρια, ΠΜΣ στις Βυζαντινές Σπουδές, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης)
Μαρία Βακονδίου (Μεταπτυχιακή φοιτήτρια, ΠΜΣ στις Βυζαντινές Σπουδές, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης)
Σοφία Κατόπη (Ιστορικός Τέχνης)
Matteo Magnani (πρόγραμμα Leonardo)
Φανή Σκυβαλίδα (Μεταπτυχιακή φοιτήτρια, ΠΜΣ στις Βυζαντινές Σπουδές, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης)
Κωνσταντίνος Ρούσσος (Μεταπτυχιακός φοιτητής, ΠΜΣ στις Βυζαντινές Σπουδές, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης)

Δημοσιεύσεις

  • Όλγα Γκράτζιου (επιμ.), Γλυπτική και Λιθοξοϊκή στη λατινική Ανατολή, Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2007.
  • Όλγα Γκράτζιου, Η Κρήτη στην ύστερη μεσαιωνική εποχή. Η μαρτυρία της εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής, Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2010.
  • Όλγα Γκράτζιου, «Ιστορία και επικαιρότητα στα χρησμολόγια του Γεωργίου Κλόντζα», Πεπραγμένα Η΄Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου (Σεπτέμβριος 1996), Ηράκλειο 2000, τομ. Β1: 151-162.
  • Όλγα Γκράτζιου, «Spolia βενετικής ευγένειας από την περιοχή του Ρεθύμνου», στο Ασπασία Παπαδάκη, Χρύσα Μαλτέζου (επιμ.), Της Βενετιάς το Ρέθυμνο, Πρακτικά Συμποσίου (Ρέθυμνο, 1-2 Νοεμβρίου 2002), Βενετία: Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών, 2003,  435-446.
  • Όλγα Γκράτζιου, «Κείμενο και εικόνα στο μαρκιανό χειρόγραφο του Γεωργίου Κλόντζα», στο D. Holton, T. Λεντάρη, U. Moennig, P.Vejleskov (επιμ.), Κωδικογράφοι, συλλέκτες, διασκευαστές και εκδότες. Χειρόγραφα και εκδόσεις της όψιμης βυζαντινής και πρώιμης νεοελληνικής λογοτεχνίας, Πρακτικά Συνεδρίου που πραγματοποιήθηκε στο Ινστιτούτο της Δανίας στην Αθήνα προς τιμήν των Hans Eideneier και Arnold van Gemert,  Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2005, 215-241. 
  • Όλγα Γκράτζιου, «Αναζητώντας τη Γλυπτική των Βενετών στην Κρήτη», στο  Όλγα Γκράτζιου (επιμ.), Η Γλυπτική στη Λατινική Ανατολή, Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2007, 180-195.
  • Όλγα Γκράτζιου, «Οι εικόνες στην Κρήτη κατά τη δεύτερη βυζαντινή περίοδο και αργότερα: εκκλησιαστική πολιτική και λαϊκή λατρεία», στο Ιωάννης Βάσσης, Στέφανος Κακλαμάνης, Μαρίνα Λουκάκη (επιμ.), Παιδεία και Πολιτισμός στην Κρήτη. Βυζάντιο – Βενετοκρατία. Μελέτες αφιερωμένες στον Θεοχάρη Δετοράκη, Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης και Εκδόσεις Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Κρήτης 2008, 43-55.
  • Όλγα Γκράτζιου, «Venetian Monuments in Crete: a controversial Heritage», στο Dimitris Damaskos & Dimitris Plantzos (επιμ.), A Singular Antiquity. Archaeology and Hellenic Identity in twentieth-century Greece, Αθήνα: Μουσείο Μπενάκη 2008, 209-222.
  • Όλγα Γκράτζιου, «Παναγία η Λαμπηνή. Στα ίχνη μιας χαμένης μεσοβυζαντινής εικόνας από την Κρήτη», στο Όλγα Γκράτζιου, Χρήστος Λούκος (επιμ.), Ψηφίδες. Μελέτες Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Τέχνης στη μνήμη της Στέλλας Παπαδάκη Oekland, Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2009, 245-255 
  • Όλγα Γκράτζιου, «Evidenziare la diversità: Chiese doppie nella Creta Veneziana», στο Chryssa Maltezou, Angeliki Tzavara, Despina Vlassi (επιμ.), I Greci durante la venetocrazia: Uomini, spazio, idee (XIII-XVIII sec.), Atti del Convegno Internazionale di Studi, Venezia, 3-7 dicembre 2007, Βενετία: Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών Βενετίας 2009, 757-763.
  • Όλγα Γκράτζιου, «Cretan Architecture and Sculpture in the Venetian Period», στο Anastasia Drandaki (επιμ.), The Origins of El Greco. Icon Painting in Venetian Crete, Νέα Υόρκη 2009, 19-27.
  • Όλγα Γκράτζιου, «Η γλυπτική στις βενετικές κτήσεις του ελληνικού χώρου και ιδιαίτερα στην Κρήτη», στο Χρύσα Μαλτέζου (επιμ.), Βενετοκρατούμενη Ελλάδα. Προσεγγίζοντας την ιστορία της, Βενετία: Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών Βενετίας 2010, τομ. Ι:  575-604.
  • Σοφία Κατόπη, «Από τη Λότζια του Χάνδακα στο Δημαρχείο Ηρακλείου», Αρχαιολογικό Έργο Κρήτης 1, Πρακτικά της Α΄ Συνάντησης (Ρέθυμνο 28 - 30 Νοεμβρίου 2008), Ρέθυμνο: Εκδόσεις Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Κρήτης 2010, 432-441.
  • Μαρία Βακονδίου, «Δύο 'δίδυμα' οικόσημα των μέσων του 16ου αιώνα», Αρχαιολογικό Έργο Κρήτης 1: Πρακτικά της Α΄ Συνάντησης (Ρέθυμνο 28 - 30 Νοεμβρίου 2008), Ρέθυμνο: Εκδόσεις Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Κρήτης 2010, 414-421.
  • Όλγα Γκράτζιου, «Όσοι πιστοί προσέλθετε… Προσκυνήματα για αμφότερα τα δόγματα σε μοναστήρια της Κρήτης κατά τη βενετική περίοδο», Ηλίας Κολοβός (επιμ.), Μοναστήρια, οικονομία και πολιτική. Από τους μεσαιωνικούς στους νεώτερους χρόνους, Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2011, 117-139.
  • Όλγα Γκράτζιου, «A la latina. Ζωγράφοι εικόνων προσανατολισμένοι δυτικά», Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας 33 (2012), 357-368.
  • Όλγα Γκράτζιου, «Λογοτεχνία και ζωγραφική στην Κρήτη τον 15ο αιώνα», στο Γ. Κ. Μαυρομάτης – Ν. Αγιώτης (επιμ.), Πρώιμη νεοελληνική δημώδης γραμματεία. Γλώσσα, παράδοση και ποιητική. Πρακτικά του 6ου Διεθνούς Συνεδρίου Neograeca Medii Aevi, Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2012, 103-114.
  • Σοφία Κατόπη, «Venetian Monuments in Crete: a reinvented heritage», στο Georg Ulrich Großmann, Petra Krutisch (επιμ.), The challenge of the object: 33rd congress of the International Committee of the History of Art, 15th – 20th (Νυρεμβέργη, Germanisches Nationalmuseum, Ιούλιος 2012), Series Wissenschaftliche Beibände zum Anzeiger des Germanischen Nationalmuseums, Νυρεμβέργη 2013,  vol. 32 Part 4:  487-491.
  • Όλγα Γκράτζιου, «Η γλυπτική στην Κρήτη κατά την περίοδο της βενετικής κυριαρχίας», στο Βασιλική Συθιακάκη, Μουσείο Αγίας Αικατερίνης Ηρακλείου. Κατάλογος, Ηράκλειο 2014, 24-27.
  • Μαρία Βακονδίου, Λήμματα στο Βασιλική Συθιακάκη, Μουσείο Αγίας Αικατερίνης Ηρακλείου. Κατάλογος, Ηράκλειο 2014, 95, 96, 97.
  • Όλγα Γκράτζιου, «Νεότερα από την Αρχαιολογία της Βενετικής Περιόδου», Αρχαιολογικό Έργο Κρήτης 3, Πρακτικά της Γ' Συνάντησης (Ρέθυμνο, 5 - 8 Δεκεμβρίου), Ρέθυμνο: Εκδόσεις Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Κρήτης 2015, 701-707.
  • Μαρία Βακονδίου, «Τεχνικές και εργαλεία λιθοξοϊκής στη βενετική Κρήτη», Αρχαιολογικό Έργο Κρήτης 3: Πρακτικά της Γ' Συνάντησης (Ρέθυμνο, 5 - 8 Δεκεμβρίου), Ρέθυμνο: Εκδόσεις Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Κρήτης 2015, 709-717.
  • Ζωή Ειρήνη Παπλιάκα, Άγγελος Φιλιππίδης, Παναγιώτης Σιώζος, Μαρία Βακονδίου, Κρυσταλλία Μελεσσανάκη, Δημήτριος Άγγλος, «A multi-technique approach, based on mobile/portable laser instruments, for the in-situ pigment characterization of stone sculptures on the island of Crete dating from Venetian and Ottoman period», Heritage Science 4/15 (2016).
  • Σοφία Κατόπη, «Βενετική διοίκηση και εισαγωγή και διάδοση της all’antica αρχιτεκτονικής στην Κρήτη κατά τον 16ο και 17ο αιώνα: το παράδειγμα της Λότζιας του Χάνδακα», στο Άρης Σαραφιανός, Παναγιώτης Κ. Ιωάννου (επιμ.), Ερευνητικά ζητήματα στην ιστορία της τέχνης: Από τον ύστερο Μεσαίωνα μέχρι τις μέρες μας, Αθήνα: Εκδόσεις Ασίνη 2016, 61-72.
  • Όλγα Γκράτζιου,  «From Heaven to Earth. Perceptions of reality in icon painting», Ikon 9 (2016), 53-64.
  • Όλγα Γκράτζιου, «Τόσο κοντά και τόσο μακριά. Κρήτη και Βενετία (1211-1669). Η μαρτυρία των υλικών τεκμηρίων», Κρητικά Χρονικά ΛΖ΄ (2017), 63-92.
  • Όλγα Γκράτζιου, «Η επιδερμίδα των κτηρίων: από τις δυσχέρειες της τεκμηρίωσης στα διλήμματα της αναστήλωσης», στο Μ. Κορρές, Στ. Μαμαλούκος, Κ. Ζάμπας, Φ. Μαλλούχου-Tufano (επιμ), Ήρως κτίστης. Μνήμη Χαράλαμπου Μπούρα, Αθήνα: Εκδόσεις Μέλισσα 2018, 155-162.

Ερευνητική Ομάδα

Μαρία Βακονδίου

Μεταδιδακτορική ερευνήτρια
Curriculum vitae

Όλγα Γκράτζιου

Ομότιμη καθηγήτρια - Επίτιμο Μέλος ΙΜΣ
Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης
Curriculum vitae

Σχετικές Δημοσιεύσεις